یکی از داروهای پرمصرف دیابت ممکن است به پیشرفت سریعتر این بیماری کمک کند. یک مطالعه جدید نشان میدهد که برخی از درمانهای قدیمی میتوانند هویت سلولهای تولیدکننده انسولین را تغییر دهند.
تحقیقات نشان میدهد که یکی از روشهای رایج درمان دیابت میتواند با تغییر هویت سلولهای بتا، سرعت پیشرفت دیابت نوع ۲ را افزایش دهد. این یافتهها که توسط محققان دانشگاه بارسلونا و مراکز تحقیقاتی معتبر اسپانیا به دست آمده، دیدگاههای جدیدی درباره اثرات طولانیمدت داروهای خانواده «سولفونیلاوره» ارائه میدهد.
سولفونیلاورهها از اوایل دهه ۱۹۵۰ برای درمان دیابت نوع ۲ به کار میروند و همچنان در فهرست داروهای پرمصرف برای این بیماری قرار دارند. از جمله این داروها میتوان به گلیمپیرید (آمارل)، گلیپیزید (گلوکوترول) و گلیبوراید (دیابتا یا میکروناز) اشاره کرد. با وجود محبوبیت این داروها، شواهد علمی نشان میدهد که اثربخشی آنها در مصرف طولانیمدت کاهش مییابد و ممکن است عوارض جانبی بیشتری نسبت به داروهای جدیدتر داشته باشند.
دیابت نوع ۲ معمولاً با مقاومت بدن به انسولین آغاز میشود. مطالعهای که توسط پژوهشگران دانشگاه بارسلونا، مؤسسه تحقیقات بیوپزشکی بلویج و مرکز سایبردم انجام شده، نشان میدهد که سولفونیلاورهها ممکن است عملکرد طبیعی سلولهای تولیدکننده انسولین را مختل کنند. این مطالعه نشان میدهد که این داروها میتوانند منجر به از دست رفتن هویت سلولی در سلولهای بتای پانکراس شوند، که این امر توانایی آنها در ترشح انسولین را محدود کرده و ممکن است سرعت پیشرفت بیماری را افزایش دهد.
دیابت یک بیماری مزمن است که به دلیل افزایش غیرطبیعی قند خون یا هایپرگلیسمی ایجاد میشود. در مرکز این بیماری، هورمون انسولین و سلولهای بتا (β) لوزالمعده قرار دارند؛ سلولهایی که مسئول تولید و تنظیم سطح قند خون هستند. دیابت نوع ۲ معمولاً با مقاومت بدن به انسولین آغاز میشود و در ادامه، سلولهای بتا به تدریج توانایی خود را برای جبران این وضعیت از دست میدهند.
پیش از این تصور میشد که مرگ سلولهای بتا تنها عامل اصلی پیشرفت بیماری است، اما اکنون پژوهشگران تأیید کردهاند که از دست رفتن هویت سلولی نیز نقش کلیدی در این فرآیند ایفا میکند. در این حالت، سلولها نمیمیرند، بلکه ویژگیهای تخصصی خود را از دست میدهند.
پروفسور ادوارد مونتانیا، رهبر تیم پژوهش و استاد دانشکده پزشکی دانشگاه بارسلونا، میگوید: «سلولهای بتا نهتنها میمیرند، بلکه هویت عملکردی خود را نیز از دست میدهند. در واقع، این سلولها اگرچه زنده میمانند، به حالتی برمیگردند که دیگر قادر به تولید و ترشح مؤثر انسولین نیستند. به نظر میرسد سولفونیلاورهها در از دست رفتن هویت سلولی نقش دارند و باعث تشدید اختلال در عملکرد آنها میشوند.»
سولفونیلاورهها با تحریک مستقیم سلولهای بتا، آنها را وادار به ترشح انسولین میکنند. این داروها در مراحل اولیه درمان برای کاهش قند خون بسیار مؤثر هستند، اما به مرور زمان توانایی خود را در کنترل وضعیت بیمار از دست میدهند؛ پدیدهای که در علم پزشکی به آن شکست ثانویه سولفونیلاوره میگویند. تیم پژوهش دکتر مونتانیا برای درک دقیق این پدیده، اثر داروی گلیبنکلامید را بر روی سلولهای بتای سالم بررسی کردند.
نتایج بهدستآمده کاملاً واضح بود: سلولهایی که در معرض دارو قرار گرفتند، با کاهش بیان ژنهای حیاتی (از جمله خود ژن انسولین) مواجه شدند. همچنین نرخ مرگ سلولی در آنها افزایش یافت و توانایی ترشح انسولین در واکنش به قند خون را از دست دادند.
پژوهشگران تأکید میکنند که اثرات منفی با مدت زمان مصرف رابطه مستقیم دارد؛ یعنی هرچه طول دوره مصرف دارو بیشتر باشد، آسیب به سلولهای بتا شدیدتر خواهد بود. بررسیها نشان داد که این داروها با ایجاد استرس در شبکه آندوپلاسمی باعث تغییر هویت سلولها میشوند. شبکه آندوپلاسمی در واقع کارخانه تولید و بستهبندی پروتئینها در داخل سلول است که تحت تأثیر دارو دچار اختلال کارکرد میشود.
با وجود یافتههای نگرانکننده، امیدی در این مسیر وجود دارد. برخلاف مرگ سلولی که فرآیندی دائمی و غیرقابل بازگشت است، از دست رفتن هویت سلولی پدیدهای است که میتواند بازگشتپذیر باشد. شناخت دقیق این مکانیسم، کلید ارائه درمانهای نوین در آینده خواهد بود. اگر دانشمندان بتوانند هویت عملکردی سلولهای بتا را بازیابی کنند، میتوان امیدوار بود که به جای مدیریت صرف علائم، راهکارهای ریشهای برای درمان بیماران دیابتی پیدا شود. البته پژوهشگران معتقدند برای تبدیل یافتههای آزمایشگاهی به دستورالعملهای بالینی، همچنان به مطالعات بیشتری نیاز است.
این مطالعه در نشریه معتبر Diabetes, Obesity and Metabolism منتشر شده است. گزارش فوق صرفاً جهت اطلاعرسانی است. برای دریافت مشاوره پزشکی یا تشخیص، با پزشک متخصص مشورت کنید.