پژوهشگران موفق به طراحی یک واکسن جدید به شکل اسپری بینی شدهاند که میتواند از موشها در برابر ویروسها، باکتریها و آلرژنهای رایج محافظت کند.
این واکسن به دنبال این است که آیا یک واکسن واحد میتواند از ما در برابر انواع مختلفی از باکتریهای بیماریزا، آلرژنها و ویروسهای تنفسی محافظت کند. در یک مطالعه جدید، این واکسن آزمایشی روی موشها بررسی شده و به نظر میرسد که با ارائهی محافظتی جامع، به این هدف دست مییابد.
این واکسن که عملکردی متفاوت از اکثر واکسنهای موجود دارد، تاکنون فقط بر روی حیوانات آزمایشگاهی آزمایش شده است و برای تأیید ایمنی و اثربخشی آن، نیاز به مراحل آزمایش بیشتری روی انسانها دارد.
بهطور معمول، واکسنها سیستم ایمنی را آموزش میدهند تا یک آنتیژن خاص، مانند پروتئینی که بر روی سطح ویروس وجود دارد، شناسایی کند. سیستم ایمنی سپس سلولها را برای به خاطر سپردن آن آنتیژن آموزش میدهد تا در صورت مواجهه، به آن حمله کنند. این رویکرد منجر به دفاع ایمنی قوی اما نسبتاً محدود میشود؛ دفاعی که ممکن است در صورت جهش آنتیژن هدف، ناکارآمد شود.
برخی از دانشمندان در حال کار بر روی واکسنهایی هستند که آنتیژنهایی را هدف قرار میدهند که بین گونههای ویروسی «بهشدت حفظشده» هستند؛ به این معنا که این آنتیژنها در طول زمان تغییر چندانی نمیکنند و از ویروس به ویروس مشابه هستند. چنین واکسنهایی میتوانند بهطور بالقوه بسیاری از ویروسهای آنفلوآنزا یا کروناویروسها را همزمان هدف قرار دهند.
اما دانشمندان سازنده واکسن جدید، رویکرد متفاوتی را انتخاب کردند: آنها به جای اینکه تنها سیستم ایمنی اکتسابی را که آنتیژنهای خاص را به خاطر میسپارد، هدف قرار دهند، سیستم ایمنی ذاتی را نیز که به عنوان خط دفاعی اول بدن شناخته میشود، تقویت میکنند.
این واکسن با فعال کردن همزمان سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی، پاسخ ایمنی سریع و گستردهای در ریهها ایجاد میکند. بالی پولندران، استاد میکروبشناسی و ایمنیشناسی در دانشگاه استنفورد و نویسنده ارشد مطالعه، به نقل از لایوساینس میگوید: «ویژگی جالب سیستم ایمنی ذاتی این است که میتواند از بدن در برابر طیف وسیعی از میکروبها محافظت کند.»
ایده فعالسازی همزمان سیستم ایمنی ذاتی و اکتسابی توسط یک واکسن، مفهومی جدید نیست. در مطالعات گذشته نشان داده شده که واکسن سل به نام ب ث ژ (BCG) میتواند همین اثر دوگانه را ارائه دهد. به همین دلیل در روزهای اولیهی شیوع کرونا، دانشمندان به بررسی واکسن BCG پرداختند تا ببینند آیا میتواند محافظت گستردهای ارائه دهد یا خیر.
پولندران و همکارانش قبلاً واکسن BCG را روی موشها مطالعه کرده و دریافته بودند که تزریق آن باعث میشود سلولهای ایمنی ریهها سیگنالهای خاصی تولید کنند. این سیگنالها سلولهای ایمنی ذاتی ریهها را برای چند روز و حتی چند ماه فعال نگه میدارند.
واکسن جدید که GLA‑3M‑052‑LS+OVA نامیده میشود، دقیقاً از همین سیگنالها تقلید میکند. این واکسن همچنین حاوی یک آنتیژن پروتئینی بیضرر از تخممرغ است که به جذب سلولهای ایمنی مناسب به ریهها کمک میکند تا آماده مقابله با ویروسها، باکتریها و آلرژنها شوند.
در آزمایشها مشخص شد که موشهایی که سه دوز واکسن را در طول سه هفته دریافت کردند، حداقل تا سه ماه پس از آن در برابر SARS-CoV‑2 (ویروس عامل کووید ۱۹)، کروناویروسهای دیگر، باکتریهای استافیلوکوک اورئوس و اسینتوباکتر بومانی و آلرژن مایت گرد و غبار خانگی محافظت شدهاند.
زمانی که موشهای واکسینهشده در معرض ویروسها، باکتریها و آلرژنها قرار گرفتند، سیستم ایمنی ذاتی آنها فعال شد و به سرعت سیستم ایمنی اکتسابی نیز به کمک آمد. این اثر دوگانه باعث شد بدن آنها بهطور مؤثر با میکروبها و آلرژنها مقابله کند. در مقابل، موشهایی که واکسن نگرفته بودند، آسیب بیشتری دیدند: التهاب ریه شدیدتر، کاهش وزن بیشتر و خطر مرگ بالاتر و در مواجهه با آلرژنها، واکنشهای آلرژیک شدیدتر و تجمع مخاط در ریهها بیشتر مشاهده شد.
دانلا فریرا، استاد عفونتهای تنفسی و واکسینولوژی در دانشگاه آکسفورد که در این مطالعه شرکت نداشت، گفت: «اگر نتایج در انسانها هم تأیید شود، میتواند نحوه محافظت ما در برابر سرماخوردگی، سرفه و دیگر عفونتهای تنفسی را تغییر دهد.»
پولندران همچنین تأکید کرد که تاکنون آزمایشها تنها روی حیوانات انجام شده و برای استفاده در انسانها به مطالعات بیشتری نیاز است. او گفت: «اگر در نهایت ایمنی و مؤثر بودن آن در انسانها ثابت شود، تأثیر بالقوهاش میتواند تحولآفرین باشد: واکسیناسیون فصلی سادهتر میشود و آمادگی ما در برابر تهدیدهای نوظهور تنفسی افزایش مییابد.» بر اساس بیانیه دانشگاه استنفورد، احتمالاً دو دوز از این واکسن در انسانها محافظت کافی ایجاد میکند.
پژوهش در ژورنال Science منتشر شده است.